NGUYỄN ĐẶNG MỪNG

Tản mạn qu nh

 

  " Anh ni vớ em như ru sa xuống đ,

như rạ chm xuống đất, như mật rt vo tai.

Chặng chừ  anh đ nghe ai,

để tranh mn rui mọt, để nụ măng mai tồi tn."

 

 

 

 

 Về đm t ngủ, chợt giật mnh nghe tiếng chim cho ht ku thảm thiết giữa khng gian  thnh phố. (Nh ti c nhiều chim về đậu v xung quanh đ thị ha hết rồi,cn một mảnh vườn thin hạ chưa thm lm, cy cỏ mọc um tm, những loi chim khng c chỗ nương thn thường về đậu chứ khng phải đất lnh). Lại nhớ con chim cho ht ở qu nh, theo truyền thuyết l bo hiệu c người sắp chết. Nghĩ về kiếp nhn sinh, ti viết:

Chim cho ht ku lời thảm thiết

Giấc mơ vng nương bng tre xanh. 

 

Ừ, giấc mơ từ đu nhỉ? Từ thuở ln năm ở nh qu,  bn luỹ tre, giấc mơ xa nhất của ti l mặt trăng v hnh ảnh chị Hằng, biểu tượng cho tnh yu, lại c thằng cuội dối tr. Lng qu l bức tranh thanh bnh, cần tnh yu thương biết bao, cần chi điều gian dối để đy đoạ nhau. Ti lại viết:

Hy qun đi những điều gian dối

Lịch sử rạch ri ci trắng ci đen

Thằng cuội ngn năm trơ thằng Cuội

Chị Hằng mun thuở chị Hằng EM

 

Thế đ, thơ văn của ti bắt đầu từ lũy tre lng, từ ca dao tục ngữ. Ti may mắn được lm nh nng hai năm (1978-1980) ở qu nh để cảm lại những cu ca dao mẹ h ngy xưa, những cu tục ngữ mẹ ti thường dạy những lc chị em ti bối rối trước một tnh huống. Những b mẹ qu xưa thường khng bit chữ, bằng vo những cu ca dao tục ngữ  đ nui nấng tm hồn chng ta  nn  người. 

C một số người thnh đạt về kinh tế rất sợ nhắc đến "ngy xưa", họ thch khoe khoang  kiến thức ny nọ nhưng chưa hiểu nổi một cu  ca dao tục ngữ. Hy nghe người xưa v von sự đ: "kh chưa từng chộ của, mặc quần lụa ch sủa cả đm" . của người xưa nhắc rằng ci giu c về văn ho mới l đng qu.

 

CY RỰA,CY TRE VỚI NH NNG. 

Mỗi ln về thăm qu, thấy lng xm khang trang, đường s được b tng ha, đn điện sng trưng th mừng nhưng thấy thiu thiếu một ci g đ khng giải thch được. Ở tuổi ngũ thập hay nhớ chuyện xưa, nhớ ci hồn của lng xưa m bắt đầu từ đu nhỉ? , phải rồi, hnh như đường xm thẳng v rộng hơn, cy tre t lại. C nơi chặt hết tre v vướng dy điện. Lng qu m khng c những lũy tre th mất đi một phần hồn qu, điều m trong tm thức của những đứa con xa xứ lun thương nhớ, khắc ghi. 

Cha ng mnh với nghề nng đ gắn với cy tre từ bao đời. Lũy tre l bức thnh vững chắc ngăn gi bo. Hnh như từ nh cửa đến dụng cụ gia đnh, nh nng đều gắn liền với cy tre. Hy nghe lời than vn của người đn ng về những bất hạnh gắn liền với cy rựa (qu mnh gọi l rạ) :

Thứ nhất vợ dại trong nh

Thứ nh tru chậm, thứ ba rạ đi

 

Vợ dại tru chậm th lm sao ngc đầu ln với b con. Ci khổ thứ ba "rạ đi" th ngạc nhin thật. M đng thế, để chặt một cy tre chẻ lạt, đan lt cc dụng cụ th khng thể thiếu cy rựa, m "rạ đi" th c chi khổ bằng ??? Ci rựa qu mnh đẹp v thanh thot lại rất tiện dụng, lun theo nh nng  suốt cuộc đời. Từ cy rựa m người nng dn sng tạo ra cơ man no l dụng cụ. Chuyện kể c anh nng dn khi chia gia ti với vợ, b vợ bảo "ci g giống đực th của ng, giống ci th của tui." ng chồng đang tức tối, đồng ngay. Thế l tất cả gia sản  từ ci sng, ci dần, ci cối, ci chy, ci cy, ci bừa ... đều giống ci . Đến khi b vợ toan lấy ci rựa  th ng chồng ginh lại v ni "N l đực rựa". Tiếng đực rựa bắt đầu như thế đ. Những dụng cụ nh nng ở qu mnh lun mang dng dấp giống đực giống ci, hay như cch ni của cc cụ th l "c đi, c đụa" :Cy th c bừa, đn xc th c đn gnh, mỏ xảy th c mỏ ng, liềm th c vằng, sng dần th c thng mủng ...

Thức khuya dậy sớm hỏi chng

Tre non khẳm l đan sng được khng .

 

Thiếu nữ hỏi chng một cu thật d dỏm. Sng  dần, thng mủng đều phải dng loại tre gi để đủ độ chắc bền khng mối mọt. Cũng như phụ nữ phải trưởng thnh mới lấy chồng. Thiếu nữ chưa trưởng thnh hay cn trong giai đoạn khẳm l (vị thnh nin) m đi được "đan sng" th ngộ nghĩnh v dễ thương biết bao. Tnh yu nam nữ đ được v von bằng hnh tượng rất gần gũi. 

Rồi họ thương yu nhau, lấy vợ lấy chồng, sinh con đẻ ci. C những gia dnh hạnh phc nhưng cũng biết bao gia đnh tan nt. Hy nghe lời than vn trch mc của thiếu phụ:

 " Anh ni vớ em như ru sa xuống đ, như rạ chm xuống đất, như mật rt vo tai.

 Chặng chừ  anh đ nghe ai, để tranh mn rui mọt, để nụ măng mai tồi tn."

 

Cảm động biết bao khi người vợ đi lc phải ni giọng đanh thp như "ru sa xuống đ", trầm thống như "rạ chm xuống đất", m ả ngọt ngo như "mật rt vo tai". Để... "chặng chừ anh đ nghe ai" ...để" để, để g? "để tranh mn rui mọt, để nụ măng mai tồi tn. Trch mc, giận hờn,  biết v với ci g đy? Nhn cy rựa, cy ru chồng để lại m v vo, nhn ln mi nh tranh dột nt rồi m chồng chưa về, lại  nghĩ đến tnh cảnh của gia đnh, mai kia đn  con thơ  như nụ măng mai sẽ lớn ln  thế no khi vắng bng cha, ai sẽ dạy dỗ chng nn người, b con sẽ d bỉu l "con nh khng ai tra cn cuốc".

Như đ ni ở trn những dụng cụ nh nng thường mang dng dấp giống đực giống ci. Hai loại dụng cụ ấn tượng nhất về điều đ l đn xc v đn gnh. Đn gnh th khắp nơi đu cũng c, ci đn gnh của qu mnh n mảnh mai lm sao. N cong như cnh cung nhịp nhng trn vai thiếu nữ, lm ta nhớ lại qu nh thuở thanh bnh.

 Nhưng ci đn xc mới l độc đo:  Lựa cy tre gi, c độ cong tương đối, cắt khoảng 1.6 m, chẻ đi khc tre theo kiểu "ph mắt" ta sẽ c được pha lưng lm đn xc, chiều ngược lại lm đn gnh. Đn xc được vt nhọn 2 đầu (C cu tục ngữ để v người hay chm chọc người khc l "đn xc nhọn 2 đầu" ) dng để gnh la b từ đồng về. La được b thật chặt bằng lạt, dng đn xc thọc vo khoảng 7 phn, 2 b la được xc đối xứng nhau. Đn xc cong ngược ln để b la khng bị "trơi". C lẽ Phạm Duy ấn tượng về cch gnh la của qu mnh m viết nn bi "Gnh la" nổi tiếng , với hnh ảnh thật lng mạn :

" Chơi vơi, chơi vơi, gnh la chơi vơi, cnh đồng lng ti m lng ti ... "

Khng biết mnh c thin vị khng nhưng theo ti những dụng cụ nng nghiệp của qu mnh n c duyn hơn những vng ti đ đi qua. Thời đại văn minh cng ngy cng xa với những dụng cụ cổ truyền. Về qu thấy c lng văn ha, c bảo tng địa phương ... M phần  nhiều chỉ ni về thời chiến tranh. Qu mnh c hằng trăm năm thanh bnh, thịnh vượng với nền văn minh la nước. Biểu tượng của lng qu phải l thanh bnh. 

Nn chăng mỗi lng ở qu mnh  lập một nh bảo tng  (c thể ngay ở đnh lng) để lưu lại những dụng cụ ngy nay khng cn dng nữa như cối xay la, xe đạp nước, cy bừa, gu tt nước ...v..v...Để thế hệ trẻ nhớ về một thuở nh nng của cha ng mnh. Sợ đến một ngy no đ lớp trẻ chẳng biết g về đời sống vng qu xưa .. .. 

Những người trn 50 tuổi hm nay vi mươi năm nữa sẽ "ra đi" như cu ca dao buồn của người thn nữ tiễn "chng" về qu :

Chng về th đục cũng về

Di cui ở lại mần nghề chi ăn .

 

Vng, những dụng cụ cần nhau như chng, đục, di cui ... Như con người của qu khứ , hiện tại v tương lai cng cần nhau lắm lắm.

 

Nguyễn Đặng Mừng.

 

 

trang nguyễn đăng mừng

chn trần

art2all.net