ĐỖ TƯ NGHĨA

 

THẾ GIỚI TÔI ĐANG SỐNG

 

CHƯƠNG I

BÀN TAY NH̀N THẤY [1]

 
          Tôi vừa sờ vào con chó của tôi. Nó đang lăn trên cỏ, với sự thích thú trong mọi bắp thịt và tứ chi. Tôi muốn lưu giữ một h́nh ảnh về nó trong những ngón tay tôi, và tôi sờ vào nó nhẹ nhàng như sờ vào những màng nhện; nhưng, trông ḱa, cơ thể nó xoay tṛn, cứng lại thành một vị trí thẳng đứng, và lưỡi nó liếm bàn tay tôi một cái ! Nó ép sát vào tôi, như thể nó sẵn sàng đổ xô vào bàn tay tôi. Nó yêu bàn tay tôi với cái đuôi, với cái móng, với cái lưỡi của nó. Nếu nó nói được, tôi tin rằng, nó sẽ nói với tôi rằng, thiên đường được đạt tới bằng xúc giác; bởi v́ xúc giác chứa đựng toàn bộ t́nh yêu và sự thông minh.[2]

  Sự việc nhỏ bé này đă gây cảm hứng cho tôi, để khởi sự một cuộc tán gẫu về những bàn tay, và nếu sự tán gẫu của tôi may mắn, tôi phải cám ơn con chó của ḿnh. Dù sao đi nữa, thật thú vị khi có một cái ǵ đó để nói về, mà không ai khác có độc quyền; nó giống như tạo ra một con đường mới trong những khu rừng không lối, nơi mà không có bàn chân nào đă giẫm lên trước đó. Tôi vui mừng nắm tay bạn và dẫn bạn dọc theo một lối đi chưa ai từng đặt chân, vào trong một thế giới mà ở đó, bàn tay có địa vị tối cao. Nhưng ngay ở sự khởi đầu, chúng ta gặp phải một khó khăn. Bạn quá quen với ánh sáng, và tôi e rằng, bạn sẽ vấp té khi tôi cố hướng dẫn bạn xuyên qua vùng đất của bóng tối và sự im lặng. Không ai nghĩ rằng, người mù là kẻ hướng đạo tốt nhất. Tuy vậy, mặc dù tôi không thể bảo đảm là không lạc mất bạn, tôi hứa rằng, bạn sẽ không bị dẫn vào trong lửa hay nước, hay té vào một vực sâu. Nếu bạn đi theo tôi một cách kiên nhẫn, bạn sẽ thấy rằng, “có một âm thanh quá đẹp, không có ǵ sống [live] giữa nó và sự im lặng” và rằng, có nhiều ư nghĩa trong sự vật, so với những ǵ mà con mắt gặp gỡ.

Bàn tay tôi, đối với tôi, là thính giác và thị giác của bạn gộp lại. Nh́n chung, chúng ta du hành trên cùng những xa lộ, đọc cùng những cuốn sách, nói cùng một ngôn ngữ, thế nhưng, những kinh nghiệm của chúng ta th́ khác biệt. Tất cả mọi cái đến và đi của tôi [3]  đều xoay trên bàn tay như trên một cái trục. Chính bàn tay là cái ràng buộc tôi vào thế giới của đàn ông và đàn bà. Bàn tay là cái radar của tôi, với nó tôi vươn ra, xuyên qua sự cô lập và bóng tối và chụp bắt mọi lạc thú, mọi sinh hoạt mà những ngón tay tôi chạm vào. Khi bàn tay một người khác thả vào bàn tay tôi một từ [word] nhỏ bé, một sự rung động nhẹ của những ngón tay [4], cũng là lúc mà sự thông minh, niềm vui, sự tṛn đầy của đời tôi bắt đầu.

Giống như Job [5], tôi cảm thấy như thể một bàn tay đă sáng tạo ra tôi một cách ṿng vèo và nặn ra chính linh hồn tôi.

Trong tất cả những kinh nghiệm và ư tưởng của tôi, tôi đều ư thức về một bàn tay. Bất cứ cái ǵ làm tôi xúc động, bất cứ cái ǵ làm tôi phấn khích, đều giống như một bàn tay chạm vào tôi trong bóng tối, và cái xúc chạm đó là thực tại của tôi. Bạn cũng có thể nói rằng, một quang cảnh làm cho bạn vui mừng, hay một cú đánh khiến bạn chảy nước mắt, th́ cũng phi thực [6] như nói rằng, những ấn tượng mà tôi đă tích lũy bằng xúc giác là phi thực. Cái run rẩy tinh tế của đôi cánh bướm, những cánh hoa mềm của hoa violet cuộn ḿnh trong những nếp gấp của những chiếc lá của chúng, hay nhẹ nhàng nhấc ḿnh lên từ cánh đồng cỏ, cái đường nét rơ ràng, xác định của khuôn mặt và tứ chi, cái ṿm mịn màng nơi cổ của một con ngựa, và cái xúc chạm êm như nhung, và một ngàn sự kết hợp vốn h́nh thành trong tâm trí tôi, cấu thành thế giới của tôi.

Những ư tưởng tạo ra cái thế giới mà trong đó chúng ta sống, và những ấn tượng cung cấp những ư tưởng. Thế giới của tôi được xây dựng bởi xúc giác, bị tước bỏ màu sắc và âm thanh vật lư; nhưng không màu sắc, nó vẫn thở và phập phồng với sự sống. Mọi vật thể đều được gắn kết trong tâm trí tôi với những phẩm chất có thể sờ mó được, mà, được kết hợp trong vô số cách, chúng cho tôi một cảm thức về quyền lực, cái đẹp, hay về sự lạc điệu : bởi v́ với bàn tay ḿnh, tôi có thể cảm nhận cái buồn cười cũng như cái đẹp trong cái vẻ bề ngoài của sự vật.

Hăy nhớ rằng, bị lệ thuộc vào thị giác của ḿnh, bạn không biết có bao nhiêu sự vật là sờ thấy được [7]. Mọi vật sờ mó được th́ di động hay cứng đơ, ở thể rắn hay thể lỏng, lớn hay nhỏ, ấm hay lạnh, và những tính chất này biến đổi một cách đa dạng. Cái mát mẻ của một cây hoa súng đang nở hoa, th́ khác với cái mát mẻ của một cơn gió chiều vào mùa hè, và cũng khác với sự mát mẻ của cơn mưa [mà] thấm vào ḷng của những vật đang tăng trưởng và cho chúng sự sống và cơ thể. Cái chất nhung của hoa hồng không phải là chất nhung của trái đào chín hay cái lúm đồng tiền của một đứa trẻ. Độ cứng của đá tảng, so với độ cứng của gỗ, là sự khác biệt giữa giọng trầm sâu [8] của người đàn ông so với giọng trầm của phụ nữ. Cái mà tôi gọi là cái đẹp, tôi t́m thấy trong những tổ hợp nào đó của tất cả những tính chất này, và phần lớn phái sinh từ sự luân lưu của những đường cong và đường thẳng, vốn có mặt nơi mọi vật.

“Những đường thẳng có ư nghĩa ǵ với bạn?” bạn sẽ hỏi.

Nó có nhiều ư nghĩa. Nó tượng trưng cho bổn phận. Dường như nó có sự không-thể-lay-chuyển mà bổn phận có. Khi tôi có một cái ǵ đó phải làm, mà không được phép để sang một bên, th́ tôi cảm thấy như thể tôi đang đi về phía trước trên một đường thẳng, buộc phải đến một nơi nào đó, hoặc là tiếp tục đi măi mà không chệch sang phải hay sang trái. Nó có ư nghĩa như vậy. Để thoát khỏi phạm vi đạo đức, bạn sẽ hỏi: “Đường thẳng cho cảm giác như thế nào?” Đối với tôi, dường như nó cho cảm giác thẳng – một ư tưởng buồn tẻ bị kéo ra vô tận. Đối với xúc giác, th́ sự hùng biện không cư ngụ trong những đường thẳng, mà trong những đường không thẳng, hoặc trong nhiều đường cong và đường thẳng xen kẽ nhau. Chúng xuất hiện và biến mất, có lúc sâu, lúc cạn, có khi bị cắt đứt hay bị kéo dài ra hay phồng to lên. Chúng nổi lên và ch́m xuống dưới những ngón tay tôi, chúng đầy những những cú giật nẩy đột xuất và những lần tạm ngừng, và sự đa dạng của chúng là vô tận và tuyệt vời. Do vậy, bạn thấy đó, tôi không bị “cấm cửa” đối với vùng đất của cái đẹp, mặc dù bàn tay tôi không thể tri giác những màu sắc rực rỡ trong buổi hoàng hôn hay trên núi, hay vươn tới những chiều sâu màu thiên thanh, sâu thẳm của bầu trời.

Môn vật lư bảo tôi rằng, tôi vẫn “thuận lợi” trong một thế giới mà ở đó, tôi không biết ǵ về màu sắc hay âm thanh – một thế giới có kích cỡ, h́nh thể, và những tính chất vốn có [9]; bởi v́ ít nhất mọi vật hiện ra với những ngón tay tôi, đứng thẳng lên một cách vững chắc, và không phải là một h́nh ảnh bị lộn ngược trên vơng mô, mà tôi hiểu, bộ năo của bạn phải rất khó nhọc, tuy bất thức, để đưa nó về đúng vị trí của nó. Một vật sờ mó được, đi một cách hoàn chỉnh vào trong bộ năo tôi với hơi ấm của sự sống trên nó, và chiếm cùng một trương độ mà nó chiếm trong không gian; bởi v́, nếu không có ḷng vị kỷ, th́ tâm trí rộng lớn như vũ trụ [10]. Khi tôi nghĩ đến những ngọn đồi, th́ tôi nghĩ đến cái sức mạnh hướng về phía trên. Khi nước [biển] là đối tượng của ư nghĩ tôi, tôi cảm nhận sự chấn động mát mẻ của cú phóng và sự nhượng bộ nhanh chóng của những con sóng vốn cuộn tṛn và nhấp nhô xung quanh cơ thể tôi. Những thay đổi thú vị của cái thô ráp và cái mịn màng, cái mềm dẻo và cái cứng ngắc, cái cong và cái thẳng trong vỏ cây và những cành cây mang sự thật đến cho bàn tay tôi. Tảng đá không thể di chuyển với những chỗ nhô ra và bề mặt bị vênh của nó, uốn cong dưới những ngón tay tôi thành những cái rănh và những chỗ trũng. Chỗ ph́nh ra của một trái dưa hấu và sự mập tṛn của những cây bí vốn đâm chồi, nở nụ và chín trong khu vườn kỳ lạ được trồng ở một nơi nào đó đằng sau những đầu ngón tay tôi, th́ buồn cười trong kư ức và trí tưởng tượng có tính xúc giác của tôi. Những ngón tay tôi t́m thấy niềm vui thích trong cái trầm bổng nhẹ nhàng trong tiếng cười của một hài nhi, và trong tiếng gáy cường tráng của con gà trống của sân kho trang trại. Một lần, tôi có một con gà trống [làm cảnh], nó thường đậu trên đầu gối tôi và gáy. Một con chim trong bàn tay tôi th́ có giá trị bằng hai con chim trong sân kho trang trại.

Dĩ nhiên, những ngón tay tôi không thể có những ấn tượng về cái toàn bộ rộng lớn ở “một cái liếc nh́n” nhưng tôi cảm nhận những bộ phận, và tâm trí tôi ráp chúng lại với nhau. Tôi di chuyển xung quanh nhà, sờ vật này sau vật nọ theo thứ tự, trước khi tôi có thể h́nh thành một ư kiến về toàn bộ ngôi nhà.

Trong những ngôi nhà của người khác, tôi chỉ sờ được những ǵ mà chủ nhân cho phép – những vật chính yếu đáng chú ư, những h́nh chạm trên tường, hoặc một đường nét kiến trúc kỳ lạ, được trưng bày giống như cuốn album gia đ́nh. Do vậy, một ngôi nhà mà tôi không quen thuộc, thoạt đầu, không gây ấn tượng tổng quát hay sự hài ḥa về chi tiết. Nó không là một khái niệm hoàn chỉnh, nhưng là một bộ sưu tập của những ấn tượng về sự vật mà, như nó đến với tôi, rời rạc và cô lập. Nhưng tâm trí tôi đầy những liên tưởng, cảm giác, lư thuyết, và với chúng, nó xây dựng cái nhà. Cái quá tŕnh này nhắc tôi nhớ đến việc xây dựng ngôi đền của Solomon, nơi mà không có tiếng cưa, búa hay bất cứ dụng cụ nào trong khi những viên đá đang được đặt chồng lên nhau. Người làm việc im lặng là trí tưởng tượng, mà đă tạo ra thực tại từ sự hỗn độn.

Nếu không có trí tưởng tượng [11], th́ thế giới của tôi sẽ tồi tệ biết bao ! Khu vườn của tôi sẽ là một miếng đất im lặng nhan nhản những cái que có đủ những h́nh thể và mùi. Nhưng khi con mắt của tâm trí tôi [tâm nhăn] được mở ra trước cái đẹp của thế giới, th́ mặt đất bừng sáng lên dưới hai bàn chân tôi, và hàng giậu bung thành lá, và những cây hoa hồng tỏa hương ra khắp mọi nơi. Tôi biết những cái cây đang nở nụ trông ra sao, và tôi chia sẻ niềm vui t́nh ái với những con chim đang giao phối, và đây là cái phép mầu của trí tưởng tượng.

Phép mầu trở thành gấp đôi, khi, xuyên qua những ngón tay tôi, trí tưởng tượng của tôi vươn ra và gặp trí tưởng tượng của một nhà nghệ sĩ mà đă thể nhập vào trong một tác phẩm điêu khắc của ông. Mặc dù, so với khuôn mặt của một người bạn, linh hoạt và có hơi ấm của sự sống, th́ cẩm thạch lạnh lẽo và lănh đạm, thiếu sinh khí, thế nhưng nó đẹp đối với bàn tay tôi. Những đường cong duyên dáng của nó cho tôi một lạc thú đích thực; chỉ có hơi thở là thiếu; nhưng dưới cái “bùa mê” của trí tưởng tượng, cẩm thạch mang đến niềm phấn khích và trở thành một thực tại thiêng liêng. Trí tưởng tượng đặt một t́nh cảm vào trong mọi đường thẳng và đường cong, và bức tượng trong cái xúc chạm của tôi quả thực là chính vị nữ thần, thở và di động và làm tôi say mê.

Tôi t́m thấy trong một bức tượng đẹp sự hoàn thiện về mặt h́nh thức của cơ thể, những phẩm chất của sự cân bằng và sự hoàn chỉnh. Bức tượng Minerva [12], lửng lơ với một mạng lưới ám chỉ có chất thơ, cho tôi một cảm thức về sự hân hoan mà hầu như có tính thể lư; và giống như mái tóc quăn, rậm rạp của Bacchus và Apollo, và ṿng hoa trường xuân, gợi nhớ về những ngày lễ dị giáo.

Như vậy, trí tưởng tượng đội mũ triều thiên cho kinh nghiệm của hai bàn tay tôi. Và chúng học sự khôn khéo từ bàn tay khôn ngoan của một người khác, mà, chính nó, được hướng dẫn bởi trí tưởng tượng, dẫn tôi một cách an toàn trên những lối đi mà tôi không biết, làm cho bóng tối trở thành ánh sáng trước mắt tôi, và làm cho cái cong thành cái thẳng.
 

_______

 

 [1] Bạn đọc lưu ư: Helen Keller là một phụ nữ mù, câm, điếc. Xem tự truyện Chuyện đời tôi, bản dịch cũng của Đỗ Tư Nghĩa, trên art2all.net.

[2] Intelligence. Cần chú ư: đối với một người mù và điếc như Helen, th́ xúc giác đóng vai tṛ vô cùng quan trọng. Nó thay thế cho cả thị giác và thính giác gộp lại.

[3] All my comings and goings.

[4] Ư nói, khi một ai đó “đánh vần” vào bàn tay của tác giả.

[5] Job: Một nhân vật trong Cựu Ước. Đức Chúa Trời nhiều lần thử thách ông, bắt ông phải chịu rất nhiều tai họa, nhưng ông vẫn luôn tin tưởng Đức Chúa Trời.

[6] Unreal.

[7] Tangible.

[8] The deep bass.

[9] Inherent qualities.

[10] Ḷng vị kỷ phát xuất từ “bản ngă,” “cái tôi.” Đây là một chân lư mà không phải ai cũng có thể phát hiện ra, kể cả những người có đầy đủ mọi giác quan như chúng ta.

[11] Chúng ta đều biết, trí tưởng tượng là yếu tố rất quan trọng của văn học-nghệ thuật, và của cả những phát minh khoa học. Riêng đối với một người mù-điếc như Helen, th́ nó lại càng quan trọng.

[12] Minerva: [thần thoại La Mă] Vị nữ thần của minh triết và nghệ thuật



Xem tiếp CHƯƠNG II

art2all.net